PAMIĘTAJ ! ! !

Istnieje grupa badań laboratoryjnych i czynników zdrowotnych o udowodnionym znaczeniu w przewidywaniu incydentów wieńcowych. Odpowiednie ich użycie pozwala określić, czy ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych u danej osoby jest niskie, średnie lub wysokie.

 


Jakie czynniki są brane pod uwagę w ocenie ryzyka chorób sercowo-naczyniowych?
Prawdopodobnie najbardziej istotne w ocenie ryzyka chorób sercowo-naczyniowych są informacje dotyczące zdrowia danej osoby. W ocenie ryzyka bierze się pod uwagę wiek, czynniki wrodzone (np. występowanie choroby wieńcowej, udarów mózgu lub cukrzycy u krewnych), wagę, palenie papierosów, ciśnienie tętnicze, nawyki dotyczące wysiłku fizycznego oraz czy pacjent choruje na cukrzycę. Wśród badań laboratoryjnych największe znaczenie ma profil lipidowy (lipidogram). Wykonywane są też inne, mniej popularne, badania dotyczące tzw. nielipidowych czynników ryzyka miażdżycy, np. stężenie fibrynogenu, homocysteiny, wskaźniki stanu zapalnego itp.). Inne badania, nieinwazyjne i inwazyjne, mogą być wykorzystane w ocenie ryzyka chorób sercowo-naczyniowych lub stwierdzenia stopnia zaawansowania już istniejącej choroby naczyniowej. Do badań nieinwazyjnych należą: elektrokardiograficzna próba wysiłkowa, scyntygraficzna próba wysiłkowa, elektrokardiografia (badanie EKG), tomografia komputerowa i echokardiografia (echo serca). Arteriografię tętnic wieńcowych (koronarografię) i cewnikowanie serca zaliczamy do badań inwazyjnych.


Jakie są główne czynniki ryzyka choroby wieńcowej?
Czynniki ryzyka miażdżycy (choroby wieńcowej, udaru mózgu, itp.) można podzielić na niemodyfikowalne i takie, które można zmodyfikować (można na nie wpłynąć, np. zmianą stylu życia lub lekami). Do niemodyfikowalnych czynników ryzyka należą:
- wiek (mężczyźni po 45 roku życia, kobiety po 55 roku życia lub z przedwczesną menopauzą bez hormonalnej terapii zastępczej)
- płeć (mężczyźni są bardziej zagrożeni)
- obciążający wywiad rodzinny (zawał serca lub nagła śmierć sercowa przed 55 rokiem zycia u krewnych pierwszego stopnia płci żeńskiej lub przed 65 rokiem życia u krewnych pierwszego stopnia płci męskiej)
- aktualne palenie tytoniu
- nadciśnienie tętnicze lub przyjmowanie leków przeciwnadciśnieniowych
- obniżony poziom HDL-cholesterolu („dobrego cholesterolu”)
- zaburzenia lipidowe, cukrzyca i upośledzona tolerancja węglowodanów (stan przedcukrzycowy), nadwaga lub otyłość
- już wykryta choroba naczyniowa (choroba niedokrwienna serca, mózgu, przebyty zawał serca, udar mózgu, miażdżyca zarostowa kończyn dolnych


Co to jest profil lipidowy?
Profil lipidowy to grupa badań laboratoryjnych zlecanych w celu oceny ryzyka wystąpienia choroby wieńcowej. Oznaczenia wchodzące w skład profilu lipidowego są wiarygodnymi wskaźnikami prawdopodobieństwa wystąpienia ataku serca lub udaru spowodowanego zablokowaniem naczyń krwionośnych (miażdżycą tętnic).


Jakie oznaczenia wchodzą w skład profilu lipidowego?
W zakres „podstawowego” profilu lipidowego wchodzi oznaczenie cholesterolu całkowitego, cholesterolu HDL (zwanego często "dobrym"), cholesterolu LDL (często zwanego "złym") i triglicerydów. Czasami w zakres badań wchodzą również dodatkowo wyliczane wartości, takie jak stosunek HDL/cholesterol lub stopień ryzyka w oparciu o wyniki profilu lipidowego, wieku, płci i innych czynników. W oparciu o wyniki badań wchodzących w skład profilu lipidowego podejmuje się decyzję o sposobie prowadzenia pacjenta z ryzykiem choroby wieńcowej.
Wyniki profilu lipidowego rozpatrywane są w połączeniu z innymi znanymi czynnikami ryzyka w celu ustalenia sposobu leczenia oraz częstotliwości badań kontrolnych.


Jakie inne badania służą do oceny ryzyka chorób sercowo-naczyniowych?
Poziom homocysteiny jest coraz częściej uznawany za ważny w ocenie ryzyka. Homocysteina jest produktem przemiany metioniny - aminokwasu, składnika białek organizmu. Może być lepszym niż cholesterol wskaźnikiem ryzyka rozwoju choroby niedokrwiennej serca, udaru mózgu i miażdżycy tętnic kończyn (prowadzącej do niedokrwienia dłoni i stóp).
Lipoproteina (a) (Lp(a)) składa się z cząstki LDL z dołączonym dodatkowym białkiem - apolipoproteiną (a). Lp(a) jest podobna do LDL, ale jej poziom nie zmniejsza się w odpowiedzi na typowe czynniki redukujące poziom LDL, takie jak dieta, wysiłek fizyczny i większość leków obniżających stężenia lipidów. Wiadomo, że poziom Lp(a) jest określony głownie przez czynniki genetyczne i nie da się łatwo go zmienić. Wysoki poziom Lp(a) może służyć do identyfikacji pacjentów, którzy odniosą korzyść z bardziej intensywnego leczenia pozostałych czynników ryzyka. Stosunkowo nowym badaniem jest ultraczułe CRP (hs-CRP). Poziom hs-CRP można oznaczać u osób ogólnie zdrowych, aby sprawdzić, czy nie mają zwiększonego ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, nawet przy prawidłowych lub nieznacznie przekraczających normy poziomach lipidów.

 

Profil lipidowy (lipidogram).
W skład lipidogramu wchodzą: cholesterol, triglicerydy, HDL-cholesterol (tzw."dobry" cholesterol) i LDL-cholesterol (tzw."zły" cholesterol). Triglicerydy są podstawowym rodzajem tłuszczów w organizmie, ich funkcją jest dostarczenie energii komórkom. Poniżej podano pożądane (zalecane) stężenia lipidów:
• Cholesterol <200 mg/dl (5,18 mmol/l)
• HDL-cholesterol > 40 mg/dl (1,04 mmol/l)
• LDL-cholesterol <100 mg/dl* (2,59 mmol/l)
• Triglicerydy <150 mg/dl (1,70 mmol/l)
* stężenie optymalne; pożądane stężenie zależy od obecności innych czynników ryzyka oraz od tego, czy ocena jest prowadzona w ramach prewencji pierwotnej czy wtórnej (tzn. u osób z już wykrytą chorobą naczyniową, np. chorobą wieńcową lub po zawale serca).
Jakikolwiek wynik, który przekracza znacząco podane wartości, oznacza zwiększone ryzyko incydentu wieńcowego. Jeśli wyniki przekraczają pożądany poziom tylko nieznacznie, odpowiednia dieta, regularny wysiłek fizyczny i ewentualnie leki powinny wystarczyć do osiągnięcia pożądanego poziomu lipidów i obniżenia ryzyka.


U kogo należy oceniać ryzyko sercowo-naczyniowe?
U każdego po 30-35 roku życia (nawet jeśli dotychczas nie występowały objawy chorób serca lub naczyń), szczególnie u czynnych palaczy tytoniu, osób z rodzinnym obciążeniem miażdżycą, zawałami serca lub udarami mózgu. U osób z rozpoznaną chorobą niedokrwienną serca (chorobą wieńcową, dusznicą bolesną, po zawale serca), z chorobą naczyń obwodowych (miażdżyca tętnic kończyn dolnych) oraz z chorobą naczyniową mózgu (np. po udarze mózgu).
U osób, u których rodzinnie występuje podwyższony poziom cholesterolu lub inne zaburzenia lipidowe.
W wieku powyżej 35 lat, u osób z dodatkowymi czynnikami ryzyka rozwoju choroby niedokrwiennej serca, takimi jak cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, palenie papierosów.
U osób przyjmujących leki obniżające poziom cholesterolu.


Jak ocenia się ryzyko sercowo-naczyniowe (ryzyko zawału serca lub udaru mózgu)?
Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego oparta jest głownie na:
- ukierunkowanym wywiadzie lekarskim (wiek, płeć, palenie tytoniu, przebyte choroby, wywiad rodzinny w kierunku chorób sercowo-naczyniowych, objawy już istniejących chorób naczyniowych)
- badaniu lekarskim (badaniu fizykalnym) – obejmującym m.in. pomiar masy ciała, wzrostu, ciśnienia tętniczego, ocenie EKG, tętna na tętnicach obwodowych, itp.
- szeregu badań laboratoryjnych (profil lipidowy, wskaźniki funkcji śródbłonka, wskaźniki stanu zapalnego, itp.)
Ostatecznie ryzyko sercowo – naczyniowe może być ocenione ilościowo i podane w postaci procentowego prawdopodobieństwa wystąpienia zawału serca lub innego incydentu naczyniowego w ciągu najbliższych 10 lat.


Jakie inne, poza profilem lipdowym, badania laboratoryje mogą ocenić ryzyko zawału serca i udaru mózgu?
Istniej szereg mniej znanych parametrów laboratoryjnych, których wykonanie może znacznie podwyższyć precyzję przewidywania ryzyka przyszłego zdarzenia naczyniowego (np. zawału serca lub udaru mózgu). Do tych parametrów zalicza się m.in.:
- lipoproteinę (a)
- homocysteinę (tzw. „cholesterol XXI wieku”)
- apolipoproteiny A1 i B
- fibrynogen i inne parametry układu krzepnięcia
- białko C-reaktywne (CRP)
- miroalbuminurię (wydalanie albumin z moczem – wskaźnik uszkodzenia śródbłonka naczyniowego i rozwoju nefropatii cukrzycowej)
- mutacje apolipoproteiny E (izoforma apo E4) – genetyczny czynnik ryzyka miażdżycy i choroby Alzheimera


Jakie wskaźniki laboratoryjne mogą wskazywać na genetyczną skłonność do przedwczesnej miażdżycy, zawału serca lub udaru mózgu?
Czynnikami genetycznymi wpływającymi w znaczący sposób na ryzyko naczyniowe, które mogą być wykryte na drodze badania krwi są poziom lipoproteiny (a) i występowanie izoformy E4 apolipoproteiny E (która dodatkowo może być czynnikiem ryzyka choroby Alzheimera). Badania takie (szczególnie Apo E) wykonuje się raz w życiu. Poziom lipoproteiny (a), choć uwarunkowany w dużym stopniu genetycznie, może podlegać wpływom diety (podwyższenie pod wpływem diety bogatej w tłuszcze zwierzęce) oraz zwiększać się u kobiet po menopauzie. Stąd też, oznaczenie stężenia Lp(a) powinny być wykonywane częściej.


Jak interpretować procentowe prawdopodobieństwo wystąpienia zawału serca lub innego incydentu naczyniowego w ciągu najbliższych 10 lat?
Wskaźnik ten statystycznie ocenia ryzyko wystąpienia zawału serca lub innego incydentu naczyniowego w ciągu najbliższych 10 lat i wyrażony jest w procentach. W zależności od ilości uzyskanych punktów procentowych oraz obecności innych czynników ryzyka można zakwalifikować pacjenta do odpowiedniej grupy ryzyka:
10-letnie ryzyko < 10% i 0-2 czynniki ryzyka - grupa niskiego ryzyka naczyniowego
10-letnie ryzyko < 10% ale obecne > 2 czynniki ryzyka – grupa o umiarkowanym ryzyku naczyniowym
10-letnie ryzyko od 10 do 20% i obecne > 2 czynniki ryzyka - grupa o śrenio-wysokim ryzyku naczyniowym
10-letnie ryzyko powyżej 20% lub wykryta choroba wieńcowa lub jej równoważniki – grupa o wysokim ryzyku naczyniowym


Czy niektóre osoby mają większe ryzyko zawału serca niż inni?
Tak. Osoby z nadwagą lub otyłością, palące tytoń, z nadciśnieniem tętniczym lub cukrzycą, z nieprawidłowymi wynikami wyżej wymienionych badań oraz osoby, u których choroba wieńcowa występowała w rodzinie, mają wyższe ryzyko.


Czy są dostępne testy do samodzielnej oceny ryzyka zawału serca?
Nie. Ocena opiera się na wynikach niektórych lub wszystkich badań wymienionych powyżej. Całościowa ocena ryzyka chorób sercowo-naczyniowych wymaga badania lekarskiego, specjalistycznego sprzętu i fachowej interpretacji wyników.


Jak często należy wykonywać badania oceniające ryzyko zawału?
Częstość wykonywania badań zależy od ryzyka wieńcowego (wcześniejszych wyników badań oceniających to ryzyko). Ogólnie mówiąc, im większe ryzyko tym badania powinny być wykonywane częściej (np. co kilka miesięcy), zwłaszcza jeśli pacjent otrzymuje leki modyfikujące gospodarkę lipidową (np. obniżające poziom cholesterolu we krwi). U osób młodych, bez dodatkowych czynników ryzyka wieńcowego i z prawidłowymi wynikami badań laboratoryjnych czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych mogą być oceniane co 2-3 lata.


Kiedy wykonywane jest oznaczenie stężenia lipoproteiny (a) - Lp(a)?
• W przypadku występowania w rodzinie podwyższonego poziomu Lp(a) i/lub przypadków przedwczesnej choroby niedokrwiennej serca.
• U osób z chorobą niedokrwienną serca, u których profil lipidowy jest prawidłowy, lub wykazuje jedynie nieznacznie podwyższony poziom cholesterolu.
• U kobiet w okresie menopauzy (wysokie stężenie Lp(a) jest dodatkowym wskazaniem do włączenia hormonalnej terapii zastępczej (HTZ).


Jak się określa leczenie?
Leczenie będzie zależało od wielu czynników, od wyników powyższych badań, od występowania chorób w rodzinie oraz od danych dotyczących zdrowia i stylu życia pacjenta. Osoby ze znacznie podwyższonymi stężeniami cholesterolu (zwłaszcza LDL-Cholesterolu czyli tzw. „złego cholesterolu”) powinny otrzymać leki, które bezpiecznie obniżą jego poziom we krwi i jednocześnie zmniejszą ryzyko przedwczesnego wystąpienia zawału serca lub udaru mózgu. Poza leczeniem farmakologicznym (lekami) bardzo istotne pozostaje utrzymanie prawidłowej diety (ograniczenie spożycia tłuszczów roślinnych i prostych węglowodanów – cukru i słodyczy, zwiększenie spożycia warzyw i owoców), kontrola masy ciała i regularny wysiłek fizyczny. Aktywnego leczenia wymagają też osoby ze znaczną hipertriglicerydemią (podwyższonym stężeniem triglicerydów we krwi) oraz wysokim stężeniem homocysteiny.


Kiedy należy rozpocząć leczenie farmakologiczne zaburzeń lipidowych?
Decyzja dotycząca rozpoczęcia podawania leków obniżających stężenie cholesterolu należy podjąć bardzo ostrożnie. U osób bez choroby naczyniowej wskazane jest rozpoczęcie terapii od stosowanie diety. Wskazane jest stosowanie produktów zawierających sterole/stanole roślinne (margaryny, jogurty). W razie niskiej skuteczności takiego postępowania lekarz zdecyduje o podaniu odpowiednio dobranych leków. W przypadku pacjentów ze znacznymi zaburzeniami lipidowymi, z rozpoznaną już chorobą naczyniową (np. chorobą wieńcową, po zawale serca, udarze mózgu lub operacjach stentowania lub by-passów) leczenie rozpoczynane jest od razu i jest znacznie bardziej intensywne.

 
Jak długo należy stosować leki obniżające poziom lipidów (cholesterolu i triglicerydów) we krwi?
O sposobie i czasie trwania leczenia decyduje lekarz prowadzący leczenie. Często u osób ze znacznym ryzykiem naczyniowym lub u których doszło już do powikłań sercowo-naczyniowych (np. po zawale serca lub udarze mózgu) leki obniżające stężenie lipidów powinny być stosowane bezterminowo (do końca życia). Tak prowadzone leczenie wymaga ścisłej kontroli i monitorowania. Decyzja o odstawieniu leków zawsze jest problematyczna i wymaga rozwagi. Nagłe zaprzestanie leczenia często prowadzi do szybkiego wzrostu poziomu cholesterolu i stwarza poważne ryzyko wystąpienia ostrych powikłań miażdżycy (np. zawału mięśnia sercowego). Dlatego u osób z miernie podwyższonymi poziomami lipidów i z nielicznymi czynnikami ryzyka zawału (przynajmniej w początkowym okresie leczenia) zalecane jest leczenie dietetyczne lub stosowanie preparatów wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (oleje rybne).


Co jeszcze należy wiedzieć?
Zdrowa dieta i wysiłek fizyczny pomagają w obniżeniu ciśnienia tętniczego, poziomu cholesterolu i triglicerydów. Leki, tzw. statyny, pozwalają skutecznie leczyć zaburzenia lipidowe. Niektóre formy hiperlipidemii (podwyższonego poziomu lipidów) są wrodzone, wysiłek fizyczny i dieta nie wystarczają do ich skutecznego leczenia. W tych przypadkach konieczne jest stosowanie leków obniżających poziom lipidów.


Dodatkowe informacje dostępne na stronie:
www.labtestsonline.pl/tests/CardiacRisk.html