Bartonellozy

 

 

Rodzaj Bartonella (dawnej Rochalimaea) był zwyczajowo zaliczany do riketsji, z którymi jest spokrewniony, jednak należą do niego bakterie, które, w odróżnieniu do riketsji, można hodować na bezkomórkowych podłożach bakteriologicznych.

 


Dotychczas opisano kilkanaście gatunków bartonelli, w tym kilka związanych ze zmianami chorobowymi u ludzi. Najczęściej z materiału ludzkiego izolowano szczepy należące do gatunków B. quintana, B. henselae i B. bacilliformis. Szczepy innych gatunków (B. elizabethae, B. vinsonii) są znacznie rzadziej przyczyną zakażeń u człowieka. Bakterie te wywołują zakażenia zwane bartonellozami, które mogą przebiegać w postaci choroby kociego pazura, bakteriemii, zapalenia wsierdzia, naczyniakowatości bakteryjnej lub plamicy wątrobowej. Szczególnie podatne na zakażenia są osoby o obniżonej odporności (zakażeni HIV, chorzy po przeszczepach, z nowotworami, osoby leczone lekami immunosupresyjnymi, itp.). Jednak zakażenia występują również u osób w pełni immunokompetentnych (z prawidłową odpornością). Rezerwuarem bakterii są: człowiek, koty, psy, gryzonie, jelenie. Bartonelle przenoszone są przez stawonogi – pchły kocie, wszy odzieżowe, kleszcze), ale możliwe jest również zakażenie człowieka przez bezpośredni kontakt z zakażonym zwierzęciem (podrapanie lub ugryzienie przez kota, pogryzienie przez psa).

 

 

Bartonella henselae jest najczęstszym czynnikiem etiologicznym choroby kociego pazura. Do zakażenia dochodzi w skutek zadrapania lub pogryzienia przez kota, szczególnie młodego lub tez poprzez ukąszenie przez pchłę kocią (ewentualnie wtarcia w skórę wydalin zakażonych pcheł). Chorują najczęściej dzieci lub młodzi dorośli. Szczyt zachorowań notowany jest zimą. W miejscu wniknięcia zakażenia powstaje na skórze grudka lub pęcherzyk. Pojawia się także odczyn węzłowy w okolicy zmiany pierwotnej (powiększenie węzłów chłonnych, czasem ich zropienie i powstanie przetok). Zmianom tym mogą towarzyszyć objawy ogólne (gorączka, złe samopoczucie, bóle mięsniowo-stawowe, dreszcze). Atypowy przebieg (około 11% wszystkich przypadków choroby) może obejmować zarniniakowate zapalenie spojówek, zmiany zapalne w oczodołach, zapalenie migdałków podniebiennych i trzewną chorobę ziarniniakową. Bardzo rzadkimi objawami są zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie tętnic mózgowych i zapalenie płuc. Opisywano również stany zapalne gałki ocznej spowodowane przez ten gatunek bartonelli. Uważa się, że choroba kociego pazura jest najczęstszą przyczyną przewlekłej limfadenopatii nienowotworowej u dzieci i młodych dorosłych. Zakażenia B. henselae dość powszechnie występuje w Polsce, jest jednak rzadko rozpoznawana. Przeważają poglądy, że zakażenie B. henselae i choroba kociego pazura występują bardzo często w Europie i USA (około 0,77 – 0,86 przypadku na 100 000 mieszkańców), jednak w przeważającej większości przypadków przebiegają bezobjawowo.

 


Diagnostyka immunologiczna zakażeń B. henseale oparta na oznaczaniu przeciwciał w klasie IgG wykazała, że ponad 85% pacjentów z chorobą kociego pazura miało przeciwciała w mianie > 1 : 64 (w porównaniu do 10% osób z grupy kontrolnej). Jednocześnie większość pacjentów przy pozytywnym wyniku w chwili pierwszego badania wykazywała co najmniej czterokrotny wzrost miana w przeciągu najbliższych 2 tygodni. W okresie około 6 miesięcy po ustąpieniu limfadenopatii następowała seronegatywizacja. Z uwagi na występowanie krzyżowych determinant antygenowych u pacjentów z chorobą kociego pazura bardzo często wykrywane są też przeciwciała przeciw B. quintana.

 

 

Bartonella quintana powoduje chorobę tzw. gorączkę okopową (gorączkę wołyńską, gorączką pięciodniową), która przenoszona jest wesz odzieżową. Choroba objawia się głownie wysoką gorączką i zaburzeniami świadomości. Obecnie schorzenie występuje głownie wśród bezdomnych i alkoholików w dużych skupiskach miejskich oraz osób przebywających w obozach dla uciekinierów i schorniskach dla bezdomnych, gdzie związana jest z nieprzestrzeganiem zasad higieny. Poza tym B. quintana odpowiada za część bakteriemii, bakteryjnych zapaleń wsierdzia i zapaleń opon mózgowo-rdzeniowych. Wywołuje też naczyniakowatość bakteryjną charakteryzującą się występowaniem na skórze czerwonych guzków naczyniowych oraz plamicę wątrobową.

 

Bartonella bacilliformis wywołuje przenoszoną przez muchy chorobę Carrióna, której w ostrej postaci przebiega jako tzw. gorączka Oroya, o cechach niedokrwistości hemolitycznej. Forma przewlekła zakażenia tą bartonellą to tzw. brodawczakowatość peruwiańska. Gatunek ten występuje wyłącznie w Ameryce Południowej, w uzasadnionych przypadkach należy jednak brać pod uwagę zakażenia importowane.

 

 

Pozostałe gatunki bartonelli (B. elizabethae i B. vinsonii) mogą odpowiadać za niektóre postaci bakteriemii i bakteryjnych zapaleń wsierdzia oraz chorobę kociego pazura (B. elizabethae).

 

 

Postuluje się, że w przypadkach długotrwale utrzymującej się gorączki, w której trudno ustalić czynnik etiologiczny, należy brać pod uwagę możliwość zakażenia bakteriami z rodzaju Bartonella.

 

 

Naczyniakowatość bakteryjna (Bacillary angiomatosis) może być powodowana zarówno przez B. henselae, jak i B. qiuntana. Po raz pierwszy opisana została u pacjentów z AIDS, ale może występować również u chorych po przeszczepach i osób z immnosupresją. Najczęstszą formą naczyniakowatości wywołanej przez bakterie z rodzaju Bartonella jest postać skórna, spowodowana warstwową proliferacją komórek śródbłonka naczyń krwionośnych. Zmiany skórne zawierają neutrofile gromadzące się wokół eozynochłonnych agregatów, które zidentyfikowano jako masy bakteryjne. Zmiany takie mogą powstawać także w naczyniach wątroby i śledziony (tzw. pelioza).

 

 

Zakażenie bakteriami z rodzaju Bartonella może prowadzić również do rozwoju zapalenia wsierdzia. Badanie 22 przypadków zapalenia wsierdzia spowodowanego przez bartonelle wykazało, że w 13 przypadkach zakażenie było spowodowane innymi niż B. henselae i B. quintana gatunkami. Przypadki zapaleń wsierdzia powodowanych przez B. quintana opisywane były wśród bezdomnych alkoholików w dużych ośrodkach miejskich, przy czym udział pcheł nie był taki oczywisty jak w przypadku zakażeń B. henselae i choroby kociego pazura. Zapalenia wsierdzia spowodowane przez B. henselae stwierdzano najczęściej u osób z uszkodzonym wcześniej aparatem zastawkowym i podającym kontakt z kotem. Pacjenci z tą formą zakażenia bartonellami charakteryzują się bardzo wysokimi mianami swoistych przeciwciał.

 

 

Oba gatunki bartonelli mogą być czynnikami sprawczymi bakteriemii – zarówno u pacjentów immunokompetentnych, jak i będących w immunosupresji. Bakteriemia spowodowana przez B. quintana często występuje u bezdomnych alkoholików, zaś sepsa wywołana przez B. henselae – u chorych na AIDS i pacjentów po przeszczepach.

 

 

W diagnostyce bartonelloz wykorzystywane są:

 

  • metody bezpośredniej hodowli bakterii in vitro (rzadko wykorzystywane w praktyce z uwagi na duże wymagania odżywcze bartonelli i ich słaby wzrost na podłożach bezkomórkowych),

 

  • metody hodowli w kulturach tkankowych,

 

  • techniki chromatografii gazowej obejmujące m.in. badania profilu kwasów tłuszczowych ściany komórkowej, co pozwala na ustalenie klasyfikacji gatunkowej drobnoustroju,

 

  • oznaczanie przeciwciał przeciwbakteryjnych – najczęściej techniką immunofluorescencji pośredniej (IIF), przy czym przeciwciała w klasie IgG mają swoistość rodzajową, zaś w klasie IgM – gatunkową,

 

  • techniki biologii molekularnej – analiza technikami PCR, rtPCR, RFLP oraz amplifikowania sekwencji powtórzonych REP (repetitive extragenic palindrome).

 

 

Do leczenia zakażeń powodowanych przez bakterie z rodzaju Bartonella stosowane są tetracykliny (doksycyklina, tertracyklina), fluorochinolony (levofloksacyna, ofloksacyna, ciprofloksacyna) oraz rifampicyna.